Αγγελική Σιγούρου: χορεύοντας με τα γράμματα

Από τις ωραιότερες στιγμές είναι να πάει κάποιος να δει το ταχυδρομείο και να βρει αντί για λογαριασμούς ΔΕΗ, ΟΤΕ, κλπ, ένα βιβλίο. Πόσο δε μάλλον όταν είναι και ποιητική συλλογή μιας αγαπητής ποιήτριας. Μ’ αυτή την χαρά παρέλαβα την νέα συλλογή της Αγγελικής Σιγούρου με τίτλο Χιόνι-Χιόνι (Νεφέλη 2010). Η συλλογή είναι δεύτερη στη συγγραφική δημιουργία της Αγγελικής μετά από την συλλογή Αράς (εκδ. Ηλέκτρα 2008). Αλλά προηγείται από πολλές δημοσιευμένες μεταφράσεις ποιητικών και πεζών έργων από τα αραβικά και τα γαλλικά.

Η συλλογή αποτελείται από 8 ενότητες, που αν και ανεξάρτητες μεταξύ τους συνδέονται με ένα εσωτερικό νήμα, και άλλα κοινά χαρακτηριστικά: υφολογικά και σημειολογικά. Μέσα σ’ αυτές τις ενότητες χορεύει η Αγγελική παθιάρικα έως.. ακινησίας, ταξιδεύοντας σε αντιθέσεις (Κίνηση-ύπνος, Κίνηση-θάνατος) και σμίγοντας τα έτερα σε Ένα (Νορριάς, ΕιρηνΑτλαντικός).

Σε όλη την συλλογή εκτυλίσσεται ένα χοροθέατρο, γεμάτο δράση (σπρώχνοντας το πάτωμα με το αριστερό πέλμα/ βουλιάζω ή εκτινάσσομαι δεν έχει σημασία, σ. 9), αποδομιτικούς συμβολισμούς (η διάρρηξη κάθε σημαινόμενου/ η περιφρόνηση κάθε θέλγητρου του σημαίνοντος, σ. 23), υπαρξιακούς στοχασμούς (όταν σου έλεγα ότι κι εγώ είμαι σαν τους άλλους, σ. 19), δημιουργημένες μυθολογίες (ο Κάθαλο και ο Πατάντιν, σ. 46), και «παγκοσμιοσύνη» (δεν είμαι μόνος σώμα γελάστηκες έχω παρέα όλον τον κόσμο, σ. 10, Κι οι θάλασσες ανόητα ονοματίζονται/ […] Αφού όλο το νερό ένα είναι, σ. 79).

Η ποιητική φωνή της Αγγελικής δεν περιορίζεται σ’ ένα ποιητικό σχήμα, αλλά πειραματίζεται πολλά. Μια ματιά στη συλλογή αρκεί για να καταλάβει ο αναγνώστης ότι έχει να συναντήσει μέσα μια πολυφωνική σύνθεση, όπου εναλλάσσονται οι ρόλοι/ φωνές, από μονολόγους σε διαλόγους, και από μελωδικότητα σε πεζή αφήγηση (μου θυμίζει την Αμοργό, και ποιήματα του Άδονι), και από μικρογράμματα ποιήματα σε μεγαλογράμματα, και άλλα σχήματα που δείχνουν την μεγάλη συνθετική ικανότητα της νέας ποιήτριας, και την άρτια κυριαρχία της γλώσσας.

Επίσης θεωρώ αξιοθαύμαστο το σχήμα του πρώτου ποιήματος της ενότητας Νουρμανία. Όπου τα δυο ημιστίχια_ νοηματικά εδώ και όχι μετρικά_ χωρίζονται με ένα ευδιάκριτο κενό. Αυτό το σχήμα διακρίνει την κλασική _κυρίως_ αραβική ποίηση, την οποία γνωρίζει η Αγγελική. Το σχήμα τούτο υιοθέτησε ο Καβάφης (π.χ. Εν Τω Μηνί Αθύρ) αλλά χωρίς περαιτέρω επεξεργασία. Εδώ η Αγγελική όμως το αποδομεί και το μεταχειρίζεται όπως τις συμφέρει υποτάσσοντάς το στις ανάγκες των στίχων της, και εισάγοντας ένα νέο σχήμα ποιητικής γραφής.

Παρ’ ότι η Αγγελική ταξιδεύει στα τέσσερα σημεία, και κολυμπάει σε γνωστά ποτάμια, ωστόσο τίποτε απ’ αυτά δεν ανήκει πλήρως στην πραγματικότητα. Είναι όλα συμβολικά, και όλα σουρεαλιστικά, με την έννοια της σύλληψης και όχι των αυστηρών γνωρισμάτων των δύο ρευμάτων. Μ’ άλλα λόγια θα έλεγα ότι οι εικόνες είναι συμβολικά σουρεαλιστικές, και σουρεαλιστικά συμβολικές ταυτοχρόνως (Το ρούχο πάνω από μένα/ Το ρούχο κάτω από μένα/ Στο ενδιάμεσο να προσπαθώ σαν διαιτητής να τα χωρίσω, σ. 20).

Οι αρετές της συλλογής, ή μάλλον της ποιητικής φωνής της Αγγελικής, είναι πολλές, αλλά σύνθετες. Οπότε προσοχή! Η συλλογή αυτή δεν τίθεται για κατανάλωση με ένα πρωινό καφέ!

Βιογραφικά στοιχεία για την ποιήτρια εδώ.
Πρωτοδημοσιεύτηκε στο ιστλόγιο παραΘέματα λόγου.

Κρίση Λόγου

Δημοσιεύθηκε αρχικά στο ιστολόγιο παραΘέματα λόγου

Ζώντας ο αλλοδαπός για τέσσερα περίπου χρόνια στην Ελλάδα, θεωρώ ότι με αγγίζουν τρόπον τινα αυτά, που βιώνει η χώρα - και όλος ο κόσμος άλλωστε. Ωστόσο, δεν προφασίζομαι ότι βλέπω τα πράγματα με ελληνική ματιά, αλλά ως έξωθεν παρατηρητής, ο οποίος εμπνέεται από τον ελληνικό πολιτισμό.

Η Ελλάδα παραμένει γνήσια ανατολίτικη χώρα στα όρια της Ευρώπης και της υποτιθέμενης «ένωσής» της. Με άλλα λόγια, η Ελλάδα παραμένει μια χώρα, όπου η ανώτερη θεμελιακή κοινωνική αξία είναι ο Άνθρωπος και όχι ο νόμος ή η πολιτεία. Αυτό είναι ένα στοιχείο, που χαρακτηρίζει τον ελληνικό πολιτισμό άλλωστε, από αρχαιοτάτων χρόνων, πριν ακόμα το συνειδητοποιήσει η Δύση με την νεωτερικότητα. Ταυτόχρονα όμως η θεμελίωση της κοινωνίας πάνω στην αξία του Ανθρώπου συνεπάγεται ότι ο νόμος έρχεται δεύτερος, και ότι η εγγύηση για την συγκρότηση τέτοιας κοινωνίας είναι ο Λόγος ως λογική και διάλογος / επικοινωνία. Γι’ αυτό, εκεί που τοποθετείται ο νόμος ως εγγυητής της συγκρότησης μιας κοινωνίας και όχι ο Λόγος ανακαλύπτονται πάντοτε προβληματικά κενά κυρίως σε επίπεδο ηθικής.

Τι συμβαίνει όμως, όταν ηγείται τέτοιας κοινωνίας ένας πολιτικός; Η ολοφάνερη απάντηση είναι Κρίση, και μάλιστα σε όλα τα αλληλοσυνδεόμενα επίπεδα. Μια κρίση, που φτάνει στα όρια της θανατηφόρας σύγκρουσης δυο τυφλών βιαιοτήτων: της βιαιότητας του χρήματος και της βιαιότητας της εξέγερσης. Τα τέσσερα θύματα που έπεσαν χτες βρέθηκαν -δυστυχώς- σε έναν από τους χώρους, όπου συγκρούονται πάντα οι δυο αυτές βιαιότητες…

Η Ελλάδα καλείται για άλλη μια φορά να πρωτοστατεί στην αντιμετώπιση της Κρίσης. Πρώτα όμως πρέπει να προσδιοριστεί αυτή η κρίση. Για τους περισσότερους είναι κρίση οικονομική, για μένα είναι κρίση Λόγου. Γιατί το θέμα δεν είναι αν έχει ή δεν έχει χρήματα ο άνθρωπος, η κοινωνία, η πολιτεία. Είναι πώς ζει, είτε έχει λίγα χρήματα, πολλά ή καθόλου. Οι Έλληνες, που ήταν χτες στους δρόμους, βλέπουν την κρίση ως οικονομική, αλλά και ως κρίση εθνικής ταυτότητας, και εθνικής ελευθερίας. Γι’ αυτό τον λόγο οι διαδηλωτές εκτόξευσαν τα συνθήματά τους κατά της Ε.Ε. και του Δ.Ν.Τ., που είναι δυο εκφάνσεις ενός πρώτου κακού και όχι οι αιτίες του κακού...

Οι Έλληνες για άλλη μια φορά κληρώθηκαν να πρωτοστατούν στο σπάσιμο του φαύλου κύκλου της Κρίσης. Πιστεύω ότι είναι οι καταλληλότεροι για κάτι τέτοιο, δεδομένου του πολιτισμού τους, που σέβεται την θεμελιακή κοινωνική αξία του ανθρώπου. Μια αντίσταση των Ελλήνων στον επιβαλλόμενο σύγχρονο τρόπο ζωής θα παρασύρει και άλλους λαούς, αν συνεχιστεί και κλιμακωθεί μακριά και ανεξάρτητα από τα πολιτικά σχέδια όλων των κομμάτων. Μια αντίσταση, δηλαδή, κατά της κρίσης Λόγου, που αποπροσανατολίζει τον κόσμο από τις πραγματικές αιτίες των προβλημάτων του καθώς και από τους πραγματικούς υπεύθυνους για τα προβλήματα.

πίνακας: Βικτώρια Κουσίδου, Στεφάνι Ελιάς 2

6.6.66 للأب بانايوتيس كابوديسترياس

66.6.6

كلّها في عينيّ عظيمة

المغسلة

والكومودينات

ووَثَبات الدالية

ومِقرَعة الأشياء

الأب بائع جوّال_ تَرى_1

والأمّ خيّاطة

الأيّام زبائن تهدّم الزمن

تُفني الأسماءَ

المكسورة المتبخّرة

تسلّمني يداً بيد إلى الأستاذ.

-حين الدرس

أضجر

كذلك

إلّي

وميميس

وآنّا-1

عند الشَفَق عند العِشاء

ائتمنتُ الجارة

على مسرّاتٍ وعقود

على قميص لمّاع

على كلّ عبير زهر في المزهريّات الصغيرة

وطَلِباتي كلَّها حقّقتها.1

تعرفيني الآن جيّداً

تعرفيني من كلّ وجه

الأب بائع جوّال_ تَرى_1

والأمّ خيّاطة.1

6.6.66

Όλα μού δείχνονται παμμέγιστα

το λαβομάνο
τα κομοδίνα
της κληματαριάς οι ορμές
το ρόπτρο των πραγμάτων

ο πατέρας πλανόδιος βλέπεις
υφάντρα η μάνα
πελάτισσες ημέρες κατεδαφίζουν τον καιρό
σαρώνουν τα σπασμένα
ξεθυμασμένα ονόματα
με παραδίνουν χέρι-χέρι του δασκάλου.

-Όταν
Έχω
Διάβασμα
Βαριέμαι
η Έλλη
ο Μίμης
η Άννα το ίδιο-

Στην πρώτη δεύτερη φυλακή της νυκτός
εμπιστεύτηκα τη Γειτόνισσα
χαρές και περιδέραια
πουκάμισο απαστράπτον
κάθε οσμής λουλουδικό στα βαζάκια
και τα χατίρια μου όλα.


Τώρα με ξέρεις καλά
κι απ’ την ανάποδη καλύτερα

ο Πατέρας πλανόδιος βλέπεις
υφάντρα η Μάνα.

[Από την ποιητική συλλογή: Παναγιώτη Καποδίστρια, Της αγάπης μέγας χορηγός, 2003, σ. 51 εξ. Βραβείο Ματράγκα της Ακαδημίας Αθηνών 2004]

Tαραντούλα: το δίχτυ της πραγματικότητας

Πόσο ξεκάθαρα τελικά μπορούν να είναι τα πράγματα σε τούτο εδώ τον κόσμο; Ποια όρια χωρίζουν το άσπρο από το μαύρο; Όντως υπάρχουν τέτοια όρια; Μήπως δεν είναι ούτε γκρι; Τι να είναι άραγε η ζωή του ανθρώπου; Αν τολμήσει κανείς να μας δείξει πως τελικά είναι ασπρόμαυρη η ζωή του κάθε ελεύθερου ανθρώπου, του φυσικού ανθρώπου; Θα τον βγάλουμε αιρετικό; Ας είναι.

Η πολυβραβευμένη συγγραφέας Ελένη Λαδιά πλέκει το μυθιστόρημά της γύρω από τις ερωτήσεις αυτές και παρουσιάζει ένα συναρπαστικό μυθιστόρημα με πρωτότυπη θεματογραφία. Το έργο φέρει τον τίτλο Ταραντούλα και κυκλοφόρησε τον περασμένο Οκτώβριο από το Βιβλιοπωλείον της «Εστίας».

Από μακροδιηγητική ματιά βλέπει ο αναγνώστης μια τρίπτυχη δομή: ο αφηγητής περιγράφει τη ζωή του Ευμένη, που με τη σειρά του γράφει ένα μυθιστόρημα ακουσίως, υπό την πίεση της έμπνευσης, και ταυτόχρονα γράφει ένα δοκίμιο για τους γνωστικούς· το δοκίμιο είχε αποφασίσει να το γράψει εκουσίως, κουρασμένος από το επίπεδο της λογοτεχνίας της εποχής του.

Ενώ στο δοκίμιο ο Ευμένης προσπαθεί να καταλάβει το πρόβλημα της αίρεσης από τη ρίζα του, που είναι κατ’ αυτόν η λογική, αρχίζει να γράφει παράλληλα το μυθιστόρημά του, όπου διηγείται άγνωστες ιστοριούλες από τη ζωή παλαιών φίλων, καταφεύγοντας παράλληλα στη φαντασία του. Έτσι αντιπαρατίθενται σημαντικά επιτεύγματα της ανθρώπινης διανόησης στο ένα, και τα ασήμαντα της καθημερινότητας στο άλλο. Φαινομενικά αυτά τα δυο έργα, μαζί με την πρώτη αφήγηση, δεν μπερδεύονται, καθώς η πρώτη αφήγηση αριθμείται κατ’ επεισόδιο (1, 2, 3...), η Λογική των Ανθρώπων σύμφωνα με τον υπό μελέτη γνωστικό (Σίμων, η μεγάλη του Θεού δύναμις...), και η Ταραντούλα του Ευμένη μόνο τιτλοφορείται. Παραταύτα ένα κρυφό νήμα συνδέει αυτά τα τρία έργα. Ίσως να είναι αυτός ένας από τους λόγους που το έργο της Ελένης Λαδιά έφερε τον τίτλο του έργου του Ευμένη: Ταραντούλα! Και ο τίτλος σ’ αυτό το επίπεδο φορτίζεται και με καινούργιους συμβολισμούς. Καταλαβαίνουμε μ’ αυτή τη διαπλοκή των τριών έργων τη μια ουσία του ανθρώπινου πολιτισμού που εκδηλώνεται τρισυπόστατα σε ανώτερες πράξεις (δοκίμιο), σε κατώτερες πράξεις (Ταραντούλα του Ευμένη) και σε άλλες εξωτερικές. Το τελευταίο αυτό αναφέρεται στον αφηγητή του μυθιστορήματος της Λαδιά, όχι του Ευμένη, ο οποίος παρατηρεί, συμπεραίνει, και καθοδηγεί τον αναγνώστη. Με άλλα λόγια, ο ανθρώπινος πολιτισμός μοιάζει μ’ αυτό το σχήμα: κάποιοι άνθρωποι ζουν την καθημερινότητα, έρχεται ο μυθιστοριογράφος και τους μεταμορφώνει σε ήρωες ενός έργου, και στο τέλος εμφανίζεται ένας μελετητής του έργου που θα βγάλει τα αφηρημένα συμπεράσματα.

Το βιβλίο Ταραντούλα εμφανίζει, εκτός από τα όσα ανέφερα παραπάνω, και άλλο μεγάλο θεολογικό ενδιαφέρον. Η προσέγγιση του γνωστικισμού ειδικά, και της αίρεσης γενικά, είναι τολμηρή, διότι η Λαδιά προσπαθεί να καταλάβει γιατί ἐφτασαν κάποιοι να θεωρούνται αιρετικοί. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι τους δικαιολογεί – καθόλου. Απλά επικεντρώνει το ενδιαφέρον της αλλού, στη ρίζα.

Επίσης, πρέπει να μνημονεύσω και μια πολύ σημαντική πλευρά του έργου: πρόκειται για τη λογοτεχνική δημιουργία καθαυτήν! Εδώ η Λαδιά, καθώς περιγράφει ένα μυθιστοριογράφο, περιγράφει και την ίδια τη λογοτεχνική δημιουργία. Ασχολείται εξάλλου και με το δίλημμα της χρησιμότητας της λογοτεχνίας σε σύγκριση με τη δοκιμιογραφία. Αυτή η πράξη με ωθεί να ταυτίσω σε μεγάλο βαθμό τη συγγραφέα με τον πλαστό μυθιστοριογράφο της, τον Ευμένη. Βέβαια, ενδείξεις για την ταύτιση κατ’ εμέ συναντάμε και στο προοίμιο του έργου, όπου διατυπώνεται εν ολίγοις και η άποψη της συγγραφέως πάνω στα γλωσσικά ζητήματα. Το προοίμιο συνδέεται με το σημείωμα του εκδότη ότι «στην παρούσα έκδοση τηρήθηκαν οι ορθογραφικές επιλογές της συγγραφέως», δεδομένου ότι και όλο το έργο του Ευμένη «σε πείσμα των καιρών [...] ήταν γραμμένο σε πολυτονικό σύστημα, γιατί αυτό ζητούσε κυρίως από τον εκδότη του». Ένδειξη ταύτισης είναι για μένα επίσης η παράθεση της βιβλιογραφίας του «Ευμένη» στο τέλος του έργου! Ο Ευμένης πήρε φυσική υπόσταση, βγήκε από τη λογοτεχνική δημιουργία στον πραγματικό κόσμο, μελέτησε και έγραψε; Εδώ, εκτός από την ταύτιση, μας θυμίζει η Λαδιά το θέμα του «ονείρου», το οποίο συναντάμε στο μυθιστόρημα αλλά και στις συνεντεύξεις της συγγραφέως. Ένα ακόμα αξιοπρόσεκτο ζήτημα είναι η θέση του αφηγητή στην Ταραντούλα. Συνοπτικά λέω πως η Ελένη Λαδιά αξιοποίησε όλες της κατατάξεις του Gérard Genette. Δεν υπάρχει ένα και μόνο σημείο στο οποίο στέκει ο αφηγητής και αφηγείται, δεν υπάρχει επίσης ένας και μόνο αφηγητής παρά την ταύτιση του Ευμένη με τη δημιουργό του.

Δεν σταματάνε εδώ τα στοιχεία που δίνουν στην Ταραντούλα της Λαδιά μια υψηλή λογοτεχνικότητα, απλά κάπου και κάποτε πρέπει να περιοριστώ. Η Ταραντούλα είναι μια σύνθεση επίκαιρη, όλης της ελληνικής γραμματείας από τον Όμηρο, τη μυθολογία, τις επιγραφές, τη χριστιανική γραμματεία, και φυσικά τη σύγχρονη. Ίσως μια τέτοια σύνθεση να αποτελέσει καινούργια στρατηγική στον αγώνα υπέρ του «πλούτο» της γλώσσας. Η Ταραντούλα είναι όντως πρωτότυπο έργο, με καινοτομία, και απευθύνεται σε απαιτητικούς αναγνώστες, όπως αναφέρεται στο οπισθόφυλλο του έργου.

* Αυτό το άρθρο δημοσιεύτηκε πρώτα στο πρώτο τεύχος του περιοδικού Βημόθυρο, με μικρές διαφορές.

قهوة صباحيّة

لم أعد أصادف ناساً في الطريق

لا أصادف حتّى طرقات

بل مهناً فوق مهنٍ

رفوف اختصاصات صارت البنايات

مهناً مع الهويّة على الصدر.

في المقاهي لا كراسي للنَكِرات

بل مهنٌ تعقد هدنةً

على القهوة الصباحيّة

من أغرب المِهَن حتّى تلك المُعتادة

حساباتٌ مفلسة في المريء.

لم أعد أصادف أصدقاء في الطريق

في البيت فقط أصادف صُوَر الأصدقاء.

ينظرون بغرابة إلى ذاتهم

لم تردَّ الدين

يطوفون العالم

وهم بعدُ ملتصقون بزجاج الحافلة.

لم أعد أصادف القمر والليل في الطرقات

وسْط الإنارات لا أصادف سهر الله.

في البيت فقط يأتي في الليل القمرْ

مع ولد لا يقول اسمَهْ.

يقلّبان صُوَراً وأوراقاً

ووجوهي تنام على القمرْ.

باسيليس لاذاس

ردّ وردّ

لقد وصلني إلى البريد الإلكترونيّ رسالة من "صديق" ينتقد ما كتبت بخصوص زيارة تالياذورس التاريخيّة إلى لبنان_ فاتت هيروذُتس وثوكيذيذيس للأسف. فيها بعض العتاب وبعض النصائح وبعض التوضيحات حول الحفلة الآنف ذكرها في المقال السابق. أعتذر عن عدم تمكّني من نشر الرسالة أوّلاً لأنّ المدوّنة لها طابع خاصّ وليست وسيلة إعلاميّة تنشر الأخبار "بموضوعيّة"، وثانياً لأنّ الرسالة طابعها شخصيّ وليست للعموم. لكنّي توخّياً للأمانة وحفاظاً على احترامي الرأي الآخر، أعرض من تلقاء نفسي مضمون الرسالة لا حرفها وأوضّح موقفي إذ أُسيء فهمي وما بلغ قصدي.

مراسلي اعتبر بدايةً انّ في جملة "لا أهمّيّة للحفل حتّى أكتب عنه" إهانة للحفل ومَن وراءه. أوافق على أنّ جملتي ملتبسة جدّاً، وخارج السياق يُساء فهمها. مراسلي فهمها للأسف كالتالي: "لولا المشكلة فإنّ هذه الحفلة تافهة هي وشركتها...". لم أقل هذا، فعدم الأهميّة لا تعني التفاهة بالضرورة، بل تعني أيضاً أنّ الشيء عاديّ ليس له أهمّيّة، ليس فيه ما يلفت. ولم يكن قصدي إهانة ناس لا أعرفهم ولم أكن أعرف أنّ لمراسلي علاقة بهم، بخلاف ما يظنّ هو. لذلك أستبدلها بالتالية "لولا الإعلان الفاقع لا يعدو الحفل بالنسبة لي كونه حفلاً إنشاديّاً عاديّاً لا يستدعي أن أعبّر عن رأيي فيه". مراسلي بسبب جملتي بالصيغة الأولى والإهانة التي ظنّها فيها نبّهني على عدم انسجامي مع "المبادئ" المسيحيّة. الله أعلم.

مراسلي يعتبر أن لا حقّ لي بإعطاء رأيي بالمرتّل في مقال رسميّ، بل بين أصدقائي فقط وإلا يقلّل من شأن المقال ومن شأني. أخالفه في ذلك. وبأيّ حال المدوّنة_ والفايسبوك كذلك_ ليست جريدة، بل هي محلّ خاصّ للتعبير. وفي مدوّنتي سأكتب رأيي الذي أريده في إطار احترام الشخص الآخر لا أكثر ولا أقلّ.

مراسلي يُطلعني أنّ موضوع التفاعل بين الموسيقى البيزنطيّة والموسيقى السريانيّة أثاره الباحث Egon Wellesz. عظيم أنا لم أسأل مَن الذي بدأه أنا قلت إنّ الاهتمام به في لبنان مبنيّ على أساس قوميّ، على البحث عن قوميّة متخيَّلة_ في الوقت الذي ماتت فيه القوميّات إلا في بلدان العالم الثالث (بعد الألف). ومراسلي يبرّئ نفسه من القوميّة وهو أدرى طبعاً. لكنّه مع ذلك يشدّد في كلّ مناسبة على "الموسيقى البيزنطيّة الأنطاكيّة"! وهي عبارة مبهَمة. ويطلب منّي مراجعة أحد مقالاته حيث يقول: "الجدير بالذكر هنا أيضاً وتصديقاً لجميع ما تقدّم، هو أنّ أوزان التراتيل اليونانيّة البيزنطيّة لا ناقة لها ولا جمل بقواعد الشعر اليونانيّ. نستنتج ممّا تقدّم أنّ قواعد الأوزان ساميّة سريانيّة وليست يونانيّة، وتالياً، فهي أقرب إلى العربيّة الساميّة منها إلى اليونانيّة. إنّ النتيجة هذه غاية في الأهميّة إذ تقلب المقاييس وتُسكِت الحجج". فليسمح لي مراسلي أن لا أرى في هذه الجمل سوى قوميّات تتنافس على أساس الأوزان. (وليعلم مراسلي أنّ استنتاجه بخصوص قنداق رومانوس المرنّم لا ينطبق على تسابيح يوحنّا الدمشقيّ مثلاً، فإن تأثّر الأوّل بالسريانيّة وهو محتَمَل فهذا لا يمنع الثاني من نظم أناشيد الميلاد (القانون الثاني) على الوزن الشعريّ المعروف في التراجيديا والكوميديا اليونانيّة القديمة وهو Iambic. على العموم لم أكن أعرف أنّ مراسلي حافظ لأوزان الشعر اليونانيّ القديم وأنا بعد أربع سنوات من دراستها لا أدّعي فيها معرفة. نصيحتي الأخويّة له أن يترك ما لا يعرفه لغيره، وأن يجدّد مراجعه لأنّ الدراسات "تقلب المقاييس وتسكت" بعض الحجج خصوصاً حين يمرّ عليها أكثر من قرن من الزمن).

مراسلي يعطيني انطباعاً_ وقد أكون مخطئاً_ أنّ تحوير الكلام الذي كان يعتمده السفسطائيّون نافع في كلّ حين، وصالح لحفر الحُفَر للآخر. أقول "لم تتمكّن كنيسة أنطاكية من إعادة التموضع في الإطار الكنسيّ السليم البعيد عن "القوميّات" والمفاخرات الوطنيّة البغيضة" ويفهم من ذلك أنّني أتّهم المجمع بهذا الانحراف عن الإطار الكنسيّ السليم. هكذا عموماً ولا يقرأ حصري لعدم التموضع بشيء معيَّن. أوّلاً الكنيسة ليست المجمع وحده ولا العامّة وحدهم. وفي الكنيسة مشكلة الأقلّيّة هي مشكلة الأكثريّة. بمعنى أنّ مصيبة عضو تتسبّب بألم كلّ الجسم. هذا اللاهوت. ماذا نفعل أو نقبله أو نفتح دّكاناً آخر. قلت "وهناك من المطارنة..." وعندي معطياتي لذلك وقد أبلغت المعنيّين بالأمر. ولست مضطرّاً إلى مزيد من التوضيح هنا. أنا لم أعمّم مشكلة بعض المطارنة على كلّ المجمع بل اعتبرت أنّ مشكلة بعض المؤمنين هي همّ كنسيّ عامّ. أن تقوم الدنيا وتقعد عند كلّ انتخاب مطران بسبب جنسيّته هو أكبر دليل على أنّ كنيسة أنطاكية لم تتمكّن بعد من إعادة التموضع في الإطار الكنسيّ السليم البعيد عن القوميّات. ويقول لي إنّ كلمة بغيض "تعدٍّ وقسوة" ولا تجوز حين أتكلّم "مع" مجمعي. من قال له إنّي أتكلّم "مع" مجمعي؟ وأنا قلت إنّ المفاخرات الوطنيّة بغيضة لا فلان ولا علتان من الناس. فليقرأ المقال مرّة ثانية. وليقرأ مقالاتي باليونانيّة ليرى تقديري عمل المجمع وخصوصاً عمل البطريرك. وليسأل عن تعبي في ترجمة ما أمكنني من كتابات مطراني ونشرها في المجلات المختصّة وفي دور النشر اليونانيّة، قبل أن يحاول التلاعب بقصد كلامي ومقاصده.

مراسلي يحاول إضافة إلى استحضار فزّاعة المجمع أن يستحضر مطراني! آسف لأنّه لا يعرف أنّ علاقتي بمطراني هي علاقة صراحة لا مواربة. علاقة بنوّة لا مصلحة. وحين أريد أن أخاطبه في موضوع ما أقوله له بكلّ صراحة واستقامة بلا لفّ ودوران. فحين أتكلّم على أدعياء الهويّة السريانيّة، أنا لا أقصد المطران جورج، لأنّه أوّلاً ليس من "أتباع" قوميّات وهويّات بالمعنى الشعبيّ بخلاف ما فهم مراسلي من مقال المطران الأخير في النهار. أنصحه بمراجعته عوض أن يحاول عكس كلامي وتخويفي بمطراني. أن يكون مسيحيّو أنطاكية من ناحية العرق مجموعات مختلفة هو أمر بديهيّ. أمّا أن يكون الروم سرياناً بحسب الهويّة فهو موضوع يحتاج إلى سحر لبرهانه. ولا يُبرهَن. فالفكر روميّ_ يتضمّن الفكر اليونانيّ القديم_ والطقس روميّ_ يتضمّن بعض المسرح اليونانيّ القديم، واللغة روميّة_ هذه أكثر تعقيداً تتضمّن عند أغلب الآباء اليونانيّة القديمة أكثر من "نَحْوِ" عصرها، لكنّ أفكارها تعكس عصرها. فهل يكون الروم سرياناً بحسب الهويّة؟

مراسلي يعتقد أنّني أتكهّن وأخوِّف الناس من مؤامرات.. لم أخوّف أحداً إلا من منطق الدعاية والإعلان وهذا في الخاتمة. أمّا أن أتساءَل عن المعاني الملتبسة في عبارة مثل أمسية "بيزنطيّة يونانيّة لبنانيّة" فهذا ليس بتخويف ولا بنظريّة مؤامرة_ أساساً لا أومن بالمؤامرات. وأن أقول إنّ الترتيل المتوازي بلغتين أو بنظامين موسيقيّين ليس حواراً فهو أمر بديهيّ ولا يعني أنّي أخاف التماهي. مَن ذكر التماهي أصلاً؟ حوار النظامَين الموسيقيّين يكون على ما أعتقد بمؤتمر مع تحليل وشرح ونماذج تبرهن التفاعل لا بوقوف مؤدّيين على خشبة المسرح جنباً إلى جنب.

مراسلي يعتقد أنّ عندي اعتراض على الاحتفال بهذه الطريقة باتّفاق التقويمَين الغربيّ والشرقيّ. ماذا عساني أقول في استنتاجاته؟ أين ذكرت هذا؟ كيف أجرؤ على هذا وعائلتي فيها موارنة (هذا أمر لا يعرفه مراسلي)؟ ثمّ يدافع عن أسعار التذاكر. هل ذكرت التذاكر أنا؟ ما لي وشؤون الناس ورزقهم. لم أذكر الأمر على الإطلاق ومؤسف أن يبالغ مراسلي في استنتاجاته. لا يهمّني سعر التذاكر ولا أحزن لنجاح الحفل_ على العكس. إعتراضي بكلمتين_ وسأكّرره في ما بعد كذلك_ كان على تسرّب منطق الإعلان والتسويق إلى حياة الكنيسة وعلى استعمال عبارات مبهَمة.

مراسلي يعتبر أنّه يمكنه التكهّن مثلاً أنّي أحارب الكنيسة الأرثوذكسيّة لأنّي أسعى إلى تهريب المشاهدين وبالتالي الإضرار بمدخول الشركة وعدم تمكينها من تغطية التكاليف وبالتالي عدم تقديمها أيّ شيء مجدّداً للكنيسة. أحبّ أن أقول لمراسلي إنّ قرّاء المدوّنة أقلّ من أصابع اليد الواحدة، وكوني وضعت الرابط على الفايسبوك عند قلّة من أصحابي الذين يتعاطون الموسيقى أو المهتمّين بالموضوع لا يعني على الإطلاق_ وأنفي نفياً قاطعاً هذا الكلام_ أنّ نيّتي هي تكبيد شركة يتعب أصحابها في رزقهم أيّ خسائر مادّيّة. هذا ليس من شيمي. لكن حين يقدم الواحد على عمل علنيّ ويقوم بدعاية علنيّة لا يحقّ له طلب انتقادات عبر البريد الشخصيّ فقط_ هذا إن عرفنا أصلاً مَن هو. عليه أن يتوقّع المديح والانتقاد أو النقد لا فرق.

مراسلي يتوهّم على ما يبدو أنّ مقالي يحثّ الناس على عدم الحضور. أنا لم أقل للناس لا أن يحضروا ولا أن يمتنعوا. ولا أظنّ أنّ لي قدرة على ذلك، أو أنّ لي الحقّ لذلك. في حفلة قديمة لجوقة جبل لبنان على مسرح جورج الخامس قاطعت الحركة أو بعض الحركة لا أذكر بسبب بيع تذاكر. أنا وقتها شاركت مع الجوقة في الترتيل. لا أعرف إن كان الشيء نفسه يحدث الآن وليس من شأني أساساً التكلّم على الموضوع المادّيّ. همّي روح الموضوع وهذا ما أختلف فيه مع مراسلي وهو من أسباب ابتعادي عن الجوقة التي جمعتنا إذ لم يكن من مجال لأيّ تغيير. لعلّه لم يفهم أنّي تعاطيت روحيّة المسألة لأنّ كلامي لم يقطر بخوراً وشمعاً كعادة المقالات الروحيّة.

مراسلي يطلب منّي أن ألتزم اختصاصي. وهذا بلا نصيحته ما أنا فاعل. لم أتوسّع في الموسيقى إلى أبعد ممّا أعرف. نظرة بسيطة إلى حجم المقال وتقسيمه_ غير المتوازن لأنّه غير رسميّ_ تكفي ليرى أنّي أفردت للموسيقى بعض الجمل لا أكثر. لكنّ الطريف في الأمر أنّ صاحبي كان يُشرك في الترتيل_ لا أعرف ماذا يفعل الآن_ تلاميذ الموسيقى المبتدئين وأنا مدّة مشاركتي في الجوقة كانت فترة ابتدائي. فدراسة الموسيقى أكملتها في مدرسة أبرشيّة طرابلس مع بعض الدروس في اليونان. فلماذا يقبل أن يتعاطى المبتدئون الترتيل والموسيقى؟ ومنذ متى أصبح مراسلي متخصّصاً في علم الموسيقى؟ وفقه اللغة اليونانيّة وشعرها؟ والأدب السريانيّ وقصائد القدّيس أفرام؟ وإلخ حتّى يحبّر المقالات الطوال؟ وهل هذا يعني أنّه سيرجو الصحافيّين الذين سيغطّون الحفل أن يكتفوا بالحضور والسكوت لأنّهم لا يفقهون الموسيقى البيزنطيّة؟ أم أّنّه سيرحّب بمقالاتهم لأنّهم على الأرجح سيمدحونه ويعظّمون من حضور الناس الحارّ وجوّ الخشوع الملكوتيّ الذي سيخيّم على الحفل؟

مراسلي ينتقدني، في ختام الموعظة على الإنترنت، لأنّي أعتبر أنّ منطق الدعاية والتسويق تغلغل إلى الكنيسة. ويقول إنّ الكنيسة لا علاقة لها بالموضوع. الكنيسة هي المؤمنون، أكانوا أساقفة أم قساوسة أم عوامّ. وكلّنا مسؤولون عن أيّ خلل أو شائبة. صحيح أنّ الشركة هي المنظّمة ولكن هل المنظّمون خطّطوا لحفل متجاهلين انتماءهم الكنسيّ_ أيّاً يكن أرثوذكسيّاً أو سريانيّاً؟ أم أنّ الترتيل فنّ مستقلّ عن الكنيسة؟ منطق التسويق ممتاز في حالة باسيليس تسابروبولُس الذي يبدع باستيحاء جمل أو مقطوعات بيزنطيّة لبيانو. لكنّه_ برأيي، وليُسمَح لي بذلك بلا تحوير واتّهامات مردودة_ مرفوض في الكنيسة، يعني في علاقات المؤمنين ببعضهم. التسويق هو فنّ خداع الإنسان للإنسان. أمّا علاقة المؤمنين فهي سير معاً في درب نموّ في المسيح.

تعبت من الردّ على اتّهامات وتحويرات لكلامي. لكنّ الكاتب "صديق"_ كما ذكّرني_ والذي لم أكن أعلم بعلاقته بالموضوع ولم أكن أنتظر ردّه بالطريقة التي فعل وقد أحرجني واضطرّني على هذا التوضيح المطوَّل حتّى لا يسيء أحد فهم كلامي. أرجو أن يتقبّل اعتذاري حين قدّمته وإصراري على رأيي حين دافعت عنه. مقالي لن يُسحَب عن المدوّنة لأنّي رقيبها ورقابتي على نفسي تغنيني عن رقابة غيري. سأغيّر ما ذكرت أعلاه. وأكرّر رفضي التكهّنات والاستنتاجات والاتّهامات التي وصل إليها مراسلي جملة وتفصيلاً، راجياً للمنظّمين والمراسل النجاح في حفلتهم هذه وعموماً.

خاريلاوس تاليادورس في... لبنان

صدفة وقعت على إعلان مهرجان تراتيل بيزنطيّة سريانيّة في لبنان سيجري هذا الشهر.لولا الإعلان الفاقع لا يعدو الحفل بالنسبة لي كونه حفلاً إنشاديّاً عاديّاً لا يستدعي أن أعبّر عن رأيي فيه. لا أعرف من هي الشركة المنظّمة ولا أعرف إن كانت المغالطات في التعابير والألقاب متعمّدة أو هي عن عدم معرفة.


بداية أودّ أن أشير إلى إعجابي بصوت عبير نعمة منذ سمعتها لأوّل مرّة في إحدى أسطوانات جوقة "جبل لبنان". منذ ابتعادي عن جوقة "جبل لبنان" لم أعد أعرف ماذا يجري على صعيد السَلَطات البيزنطيّة السريانيّة في لبنان ولا أعرف تالياً علاقة الفنّانة نعمة بهذا الموضوع. لكنّي ذهبت إلى الكنيسة التي يرتّل فيها تالياذورس عام 2003 بكلّ حماسة لسماعه. وسمعته ومذ ذاك غادرني الفضول لسماعه إلى غير رجعة.

للأسف إنّ المنطلق "القوميّ" هو الذي فتح العيون في لبنان على الاهتمام بتفاعل الموسيقى البيزنطيّة والموسيقى السريانيّة. فمنذ الخلاف بين الإكليروس اليونانيّ والإكليروس العربيّ في بطريركيّة أنطاكية الذي انتهى عام 1898 بانتخاب ملاتيوس الدوماني بطريركاً على أنطاكية لم تتمكّن كنيسة أنطاكية من إعادة التموضع في الإطار الكنسيّ السليم البعيد عن "القوميّات" والمفاخرات الوطنيّة البغيضة. فهناك من لا يزال يعتقد أنّ هناك هيمنة يونانيّة واستقلال عربيّ يجب المحافظة عليه. وهناك من المطارنة مَن يدّعي أنّ في البطريكيّة الأنطاكيّة جناحَين واحد يونانيّ وآخر عربيّ. لكن هناك مَن تطرّف أكثر في أوهامه وراح يبحث عن هويّة سريانيّة محلّيّة لبطريركيّة أنطاكية للروم الأرثوذكس. هذا الموضوع أجاب عليه المؤرّخ أسد رستم في كتابه تاريخ كنسية مدينة الله أنطاكية العظمى ولن أكرّره هنا. لكنّي أكتفي بالإشارة إلى الفرق بين الروميّ واليونانيّ ونحن كروم أرثوذكس لسنا يونان أرثوذكس كما يُشار إلى كنيستنا باللغة الإنكليزيّة أو الفرنسيّة. وهناك مَن يريد تقسيم البطريركيّة الأنطاكيّة إلى اثنتَين لبنانيّة وسوريّة كما حاول الانتداب الفرنسيّ أن يفعل أيّام الأزمة في الثلاثينات..
الوضع مضحك مبكٍ.

وتأتي هذه الحفلة للترويج لبعض هذه الأفكار ولو عن غير قصد. ففي الليلة الأولى أمسية بيزنطيّة يونانيّة لبنانيّة.. ماذا يعني هذا هل المقصود أنّ الأمسية محصورة بالتراتيل البيزنطيّة وسوف تؤدّيها جوقتان واحدة يونانيّة باللغة اليونانيّة وواحدة لبنانيّة باللغة العربيّة؟ وهل هذا الترتيل المتوازي في الليلة التالية يستحقّ أن يُدعى حواراً على أعلى مستوى بين الموسيقى الكنسيّة السريانيّة والموسيقى الكنسيّة البيزنطيّة؟ أمّا بالنسبة إلى الزيارة التاريخيّة لتالياذورس فماذا عساني أقول؟ أرجو أن يبلَّغ المؤرِّخون بحصولها ليدوّنوا التفاصيل. ما الذي يجعل هذه الزيارة تاريخيّة؟ لقد جاء قبل تالياذورس كثيرون مثله وأهمّ. تالياذورس من المرتّلين المهمّين لكنّ النمط الذي يعتمده في الترتيل تخطّاه كاراس وتلاميذه بأبحاثهم. هذا يعني أنّ قيمة تالياذورس هي بمساهمته في تعليم الموسيقى لطلّاب كثيرين_ بينهم أنطاكيّون. وهو بسبب عطائه التعليميّ كلّ هذه السنين يستحقّ التقدير والاحترام. لكن لا يجوز أن نبالغ ونجعله أفضل مرتّل على الإطلاق وفي كلّ العالم الأرثوذكسيّ. المسألة علم وذوق والعلم كما قلت تخطّى تالياذورس وأسلوبه. تالياذورس يحمل لقب "رئيس المرتّلين الأول في كنيسة المسيح العظمى" الآتي من بيزنطية وفخامتها، لكنّ هذا اللقب لا يتمتّع به لوحده. وهذا اللقب غير ما يقول الإعلان عن كونه المرتّل البيزنطيّ الأوّل في العالم. عدا عن أنّ هناك عشرات المرتّلين في اليونان يحملون اللقب عينه بعضهم أهمّ منه على كلّ صعيد.

هذا كلّه دعاية وإعلان لا أعرف كيف وصلت الكنيسة إلى حدّ أن تفتح له المجال للتغلغل إلى أوساطها وامتطاء التقوى الدينيّة السطحيّة لأبنائها وأخذهم إلى اتّجاهات غريبة. أنتظر تعليقات الصحف اللبنانيّة على الحدث ويمكنني من الآن توقّع المديح والثناء لتالياذورس من ... المختصّين. 1